1. Будынак былога гатэлю “Еўропа” на плошчы Свабоды і на вул. Энгельса, 18.
Праз два месяцы пасля бальшавіцкага перавароту пачаўся “чырвоны тэрор” на беларускіх землях. Менск стаў адной з першых пляцовак, дзе дзейнічалі надзвычайныя камісіі — папярэднікі КДБ. Іх штаб-кватэра месцілася ў двухпавярховым доме на вуліцы Энгельса, 18 — менавіта там, паводле сведчанняў, адбываліся допыты і расстрэлы “ворагаў рэвалюцыі”.
2. Койданаўскі тракт (раён старога аэрапорту Мінск-1)
Пасля таго як у жніўні 1919 года польскія войскі занялі Мінск, пачалося расследаванне злачынстваў бальшавіцкай “надзвычайкі”. Польска-амерыканская камісія вывучала жудасныя знаходкі ў ваколіцах горада: дзясяткі магілаў з закатаванымі і жыўцом закапанымі людзьмі. Асабліва трагічныя сведчанні паступалі з Койданаўскага тракту, дзе знайшлі целы ахвяр з паламанымі косткамі і следамі катаванняў. Гэтыя адкрыцці сталі першымі доказамі маштабу чырвонага тэрору на беларускай зямлі.
3. Камароўскі лес
Камароўскі лес — сёння шчыльна забудаваны раён Менску, а сто гадоў таму — месца расстрэлаў і таемных пахаванняў ахвяр бальшавіцкага тэрору. У 1919 годзе польска-амерыканская камісія выявіла тут масавыя магілы, верагодна ў раёне сучаснай вуліцы Куйбышава, 69 і школы #187. Праз гады пра расстрэлы на Камароўцы ўзгадваў Францішак Аляхновіч, а ў 1930-х самі чэкісты працягвалі ўжываць назву гэтага месца як сінонім пагрозы смерцю. Камароўка стала адным з найстрашнейшых сімвалаў менскага “чырвонага тэрору”.
4. Парк Чалюскінцаў
Сённяшні парк Чалюскінцаў — месца, дзе зямля памятае два страшныя перыяды ў гісторыі: сталінскі і нацысцкі тэрор. У міжваенныя дзесяцігоддзі тут, у былым лесе Ваньковічаў, адбываліся пазасудовыя расстрэлы, а пазней — падчас вайны — дзейнічаў лагер Шталаг-352, дзе загінулі тысячы ваеннапалонных.
5. Пішчалаўскі замак ці “Валадарка”. СІЗА #1 (вул. Валадарскага,2)
Пішчалаўскі замак — ці “Валадарка”, — амаль два стагоддзі застаецца сімвалам гвалту і рэпрэсій у самым сэрцы сталіцы. З 1825 года яго сцены бачылі паўстанцаў, пісьменнікаў, палітычных вязняў і сотні людзей, асуджаных на смерць. Менавіта тут, у падвалах, у ноч на 30 кастрычніка 1937-га, былі расстраляныя дзесяткі прадстаўнікоў беларускай інтэлігенцыі, а пазней — тысячы іншых ахвяр сталінскага тэрору і савецкай сістэмы. У незалежнай Беларусі праз СІЗА #1 прайшлі новыя палітвязні, а да 2015 года тут было выканана каля 400 смяротных прысудаў. Цяпер, калі турму перанеслі, улады плануюць ператварыць Валадарку ў музей і забаўляльны аб’ект — месца, дзе калісьці расстрэльвалі людзей.
6. Будынак Міністэрства ўнутраных справаў (вул. Гарадскі Вал і пр. Незалежнасці, 2/15)
У 1920 годзе беларуская Надзвычайная камісія — першы савецкі карны орган, які пазней ператварыўся ў НКУС і КДБ — перасялілася ў будынак на Валадарскага, дзе сёння размяшчаецца МУС Беларусі. Менавіта тут, у кабінетах следчых, падчас сталінскіх рэпрэсій адбываліся допыты, катаванні і псіхалагічны ціск. У 1937–1938 гадах следчыя НКУС атрымалі дазвол з Масквы на “фізічнае ўздзеянне” — збівалі, не давалі спаць, трымалі людзей у “душагубках”. Гэты дом стаў сімвалам сістэмнага тэрору, дзе, паводле сведчанняў, “стогн і крык было чуваць за квартал”. Сёння ён усё яшчэ служыць уладам, але яго сцены захоўваюць памяць пра адну з найцямнейшых старонак беларускай гісторыі.
7. СІЗА КДБ (“Амерыканка”)
СІЗА КДБ, вядомае як “Амерыканка”, — адна з найзнакаміцейшых і найжахлівейшых турмаў Беларусі. Размешчаная ва ўнутраным дворы будынка КДБ у самым цэнтры Мінска, яна з’явілася яшчэ ў 1920-я гады як вязніца савецкай дзяржаўнай бяспекі. Будынак, узведзены ў форме кола з вартавой вежай у цэнтры, нагадваў амерыканскія турмы — адсюль і неафіцыйная назва. Тут адбываліся допыты, катаванні і пазасудовыя расстрэлы; падчас “Вялікага тэрору” ў 1937 годзе ў яе падвалах былі забітыя дзясяткі дзеячаў беларускай культуры і навукі. Да 1953 года “Амерыканка” разам з Пішчалаўскім замкам служыла месцам выканання смяротных прысудаў, а пасля — ператварылася ў следчы ізалятар КДБ. І сёння ў гэтай турме трымаюць людзей, абвінавачаных у “злачынствах супраць дзяржаўнай бяспекі”. Тут сядзелі вядомыя палітвязні, у тым ліку Раман Пратасевіч, Віктар і Эдуард Бабарыкі, Максім Знак і Лілія Уласава. Гэта месца застаецца жывым сімвалам бесперапыннасці рэпрэсій — ад сталінскай эпохі да сучаснай Беларусі.
8. Курапаты
Курапаты — лясны масіў пад Мінскам, дзе з лета 1937-га НКУС таемна расстрэльваў і хаваў тысячы людзей у брацкіх магілах. Пасля вайны савецкія ўлады замяталі сляды, а праўда пра месца выплыла толькі ў 1988-м дзякуючы даследаванням Зянона Пазняка, што ператварыла Курапаты ў народны мемарыял і сімвал злачынстваў сталінізму. Дакладная колькасць ахвяр невядомая, а вакол памяці — да сёння спрэчкі, вандалізм і ціск.
9. Лес у Сцяпянцы і лецішча Цанавы
Былая сядзіба Ваньковічаў у Сляпянцы — месца, дзе гісторыя злучае трагічныя і сімвалічныя пласты мінулага. Пасля нацыяналізацыі ў 1920-х тут дзейнічалі сельскагаспадарчыя ўстановы і школа НКУС, побач — лес, у якім, паводле сведчанняў, адбываліся расстрэлы. Менавіта тут у 1930-я гады студэнты ўпершыню заўважылі замаскіраваныя магілы. Напрыканцы 1930-х у тым самым лесе ўзнікла лецішча кіраўніка дзяржбяспекі БССР Лаўрэнція Цанавы, дзе ў 1948 годзе быў забіты вядомы акцёр і рэжысёр Саламон Міхоэлс. У 2024 годзе падчас будаўніцтва на вуліцы Парніковай у гэтай мясцовасці зноў былі знойдзены чалавечыя парэшткі — сведчанне таго, што зямля Сляпянкі дагэтуль хавае нявыяўленыя старонкі беларускай гісторыі.
10. Лошыцкі яр
Лошыцкі яр — адно з найстрашнейшых месцаў сталінскага тэрору пад Мінскам. На тэрыторыі былога маёнтку Любанскіх у 1920–30-я гады дзейнічалі школа НКУС і база савецкіх дыверсантаў, а ў навакольным лесе адбываліся расстрэлы “ворагаў народа”. Паводле сведчанняў, у 1937 годзе тут стралялі амаль штодня, загінулі, верагодна, да 10 тысяч чалавек. Пасля вайны мясцовасць спрабавалі засыпаць і забудваць, але грамадскасць зберагла памяць пра яе. У 1995 годзе ў Чорным яры ўсталявалі крыж “Ахвярам бальшавіцкага тэрору”, які прастаяў амаль тры дзесяцігоддзі, пакуль у 2024 годзе не знік — сімвал таго, як складана ў Беларусі захаваць памяць пра мінулае.
11. Цівалі (раён кінатэатра “Аўрора”)
У 1930-я гады на тэрыторыі саўгаса Цівалі, дзе знаходзіўся жывёламагільнік, маглі адбывацца масавыя расстрэлы. Калі ў 1960-х пачалося будаўніцтва жылых кварталаў, рабочыя выявілі сярод костак жывёл чалавечыя парэшткі, звязаныя дротам і з кулявымі адтулінамі ў чарапахах. Паводле некаторых звестак, сляды былі знішчаныя — косткі спалілі і перапахавалі. Ёсць меркаванне, што ў 1938 годзе сюды маглі быць закапаныя каля трохсот чыгуначнікаў, расстраляных па загадзе Лазара Кагановіча падчас “вялікага тэрору”. Сёння гэта месца ўспрымаецца як яшчэ адзін маўклівы сімвал сталінскіх злачынстваў у Мінску.
12. Трасцянец / Благаўшчына
Мемарыяльны комплекс “Благаўшчына”, адкрыты ў 2018 годзе пад Мінскам, узведзены на месцы аднаго з найбуйнейшых лагераў смерці часоў Другой сусветнай вайны — філіяла Трасцянца. Тут нацысты забівалі сотні тысяч мірных жыхароў і дэпартаваных габрэяў з Еўропы. Але гісторыя гэтага месца пачалася раней: яшчэ напрыканцы 1930-х гадоў у навакольным лесе, паводле сведчанняў, НКУС мог праводзіць расстрэлы, а ў чэрвені 1941-га — знішчэнне калонаў палітвязняў падчас эвакуацыі турмаў. Пасля вайны савецкія ўлады імкнуліся схаваць сляды — на тэрыторыі былых пахаванняў нават стварылі гарадскую звалку. Сёння Благаўшчына — месца, дзе перапляліся трагічныя пласты дзвюх дыктатур, і дзе зямля дагэтуль нагадвае пра злачынствы як нацызму, так і сталінізму.
13. Паўночные могілкі
Паўночныя могілкі ў Мінску — адно з тых месцаў, дзе, паводле меркавання праваабаронцаў і сем’яў асуджаных, хавалі целы людзей, расстраляных па прысудах беларускіх судоў. Туды, верагодна, траплялі целы тых, каго не выдавалі родным пасля выканання смяротнага пакарання. Менавіта тут Святлана Жук безвынікова шукала пахаванне свайго сына Андрэя, расстралянага ў 2010 годзе.
14. Лазня на Фабрычнай, 20А
Падчас расследавання знікнення палітыка Віктара Ганчара былі знойдзены рэчавыя доказы, якія сведчылі пра яго гвалтоўнае знікненне. Побач з лазняй, дзе меркавана адбылося нападзенне, следчыя выявілі аскепкі аўтамабільных фар, сляды тармажэння і ўдару машыны аб дрэва, а таксама плямы крыві. Генатыпаскапічная экспертыза пацвердзіла: гэта была кроў Віктара Ганчара.
15. Вярхоўны суд
Вярхоўны суд Беларусі выконвае ключавую ролю ў працэсе разгляду спраў, звязаных са смяротным пакараннем. Ён выступае як апеляцыйная інстанцыя, якая мае права пакінуць прысуд у сіле або яго адмяніць.
16. Мінскі абласны суд
Мінскі абласны суд — галоўная судовая інстанцыя, якая вынесе большасць смяротных прысудаў у Беларусі. Менавіта тут пачынаецца разгляд гучных спраў, а Вярхоўны суд пазней выступае толькі як апеляцыйная інстанцыя.
17. Метро Кастрычніцкая
11 красавіка 2011 года выбух на станцыі “Кастрычніцкая” забраў жыцці 15 чалавек і стаў адзіным тэрактам у гісторыі мінскага метро. Асуджаных па справе, Дзмітрыя Канавалава і Уладзіслава Кавалёва, хутка расстралялі, нягледзячы на сумневы ў справядлівасці суда. Справа Кавалёва стала сімвалам беззаконня і павярнула грамадскую думку супраць смяротнага пакарання ў Беларусі.
18. Адміністрацыя прэзідэнта Рэспублікі Беларусь, Мінск, вуліца Карла Маркса, 38
Адміністрацыя прэзідэнта Беларусі на вуліцы Карла Маркса, 38 — месца, дзе прымаецца апошняе рашэнне аб памілаванні асуджаных да смерці. Менавіта подпіс кіраўніка дзяржавы вырашае, будзе прысуд выкананы ці заменены. У сакавіку 2010 года каля будынка адбыўся пікет супраць смяротнага пакарання, пасля якога праваабаронцаў Алеся Бяляцкага, Ірыну Тоўсцік і Валянціна Стэфановіча затрымалі і адправілі на Акрэсціна.
19. Жукоўскага, 9
Дом на вуліцы Жукоўскага, 9 у Мінску — месца, адкуль 7 мая 1999 года быў выкрадзены экс-міністр унутраных спраў Юрый Захаранка. Паводле сведчання былога начальніка СІЗА # 1 Алега Алкаева, палітык быў расстраляны той жа ноччу спецыяльнай групай, якая выконвала смяротныя прысуды. Знікненне Захаранкі стала адной з самых гучных і трагічных спраў у гісторыі незалежнай Беларусі, звязанай з палітычнымі забойствамі і дзяржаўным гвалтам.